Otizmde seçici yeme: Neden daha sık görülür, aileler neler yapabilir?

Otizmli bir çocuğu olan pek çok aile için yemek saatleri günün en zorlu anlarından biridir. Yalnızca belirli bir markanın makarnası, yalnızca beyaz renkli besinler, yalnızca belirli bir tabak… Bu durum hem çocuğun beslenmesi hem de ailenin sosyal hayatı açısından ciddi bir yük olabilir.

Ne kadar sık görülüyor?

Araştırmalar otizmli çocuklarda beslenme güçlüklerinin oldukça yaygın olduğunu gösteriyor:

• Yayımlanmış çalışmaları birlikte değerlendiren bir meta-analizde, otizmli çocuklarda beslenme sorunu yaşama olasılığının akranlarına göre yaklaşık beş kat daha yüksek olduğu bulundu (Sharp ve ark., 2013).
• 3-11 yaş arası 53 otizmli ve 58 otizmi olmayan çocukla yapılan bir çalışmada, otizmli çocuklar sunulan besinlerin yüzde 41,7’sini reddederken, bu oran diğer çocuklarda yüzde 18,9’du (Bandini ve ark., 2010).

Neden daha sık görülür?

Duyusal farklılıklar. Otizmli çocukların önemli bir kısmında dokunma, tat, koku ve görme gibi duyulara aşırı ya da az tepki görülür. Bu farklılıklar otizm tanı ölçütlerinde de yer alır. Sofrada bu durum belirli dokuları, kokuları ya da renkleri reddetmek olarak görünebilir. Bu konudaki bir derleme, otizmli çocuklarda duyusal hassasiyet ile seçici yeme arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor ve beslenme değerlendirmesinde duyusal boyutun da ele alınmasını öneriyor (Cermak ve ark., 2010).

Rutinlere bağlılık ve değişime direnç. Aynı markayı, aynı tabağı, aynı sunumu istemek, otizmde sık görülen tahmin edilebilirlik ihtiyacının bir yansıması olabilir. Ambalajı değişen bir ürünün reddedilmesi bu yüzden şaşırtıcı değildir.

Ağız motor becerileri. Bazı otizmli çocuklarda çiğneme ve lokmayı ağızda kontrol etme becerileri akranlarına göre geride olabilir.

Tıbbi nedenler. Kabızlık, reflü ve diğer sindirim sorunları yemeyi rahatsız edici hâle getirebilir. Bu nedenle tıbbi değerlendirme her zaman ilk adımlardan biri olmalıdır.

Kanıtlar hangi yaklaşımları destekliyor?

• Davranışçı ilkeleri içeren yaklaşımlar: Ağır beslenme bozukluklarında, yoğun ve multidisipliner programları inceleyen bir meta-analiz, davranışçı ilkeler içeren ekip yaklaşımlarının en güçlü kanıta sahip olduğunu gösteriyor (Sharp ve ark., 2017).
• SOS ve duyusal temelli yaklaşımlar: Klinikte yaygın kullanılsa da, otizmli çocuklarda etkinliklerini gösteren araştırmalar sınırlı. Küçük bir karşılaştırma çalışmasında davranışçı yaklaşım daha etkili bulundu (Peterson ve ark., 2016). Ayrıntılar için SOS yaklaşımı yazımıza bakabilirsiniz.
• Ebeveyn eğitimi: Ailenin sofrada uygulayabileceği stratejileri öğrenmesi, çoğu programın merkezinde yer alır.

Uygulamada çoğu ergoterapist, çocuğun duyusal profilini dikkate alarak davranışçı ilkelerle birleştirilmiş, baskısız ve basamaklı bir yaklaşım kullanır.

Evde neler yapabilirsiniz?

1. Güvenli besinleri koruyun. Çocuğunuzun yediği besinleri her öğünde sunmaya devam edin. Güvenli besinleri aniden kaldırmak, besin listesini daha da daraltabilir.
2. Küçük değişikliklerle ilerleyin. Aynı makarnanın farklı bir şeklini, aynı bisküvinin farklı bir markasını deneyin. Her seferinde yalnızca bir özelliği değiştirin.
3. Görsel destek kullanın. Öğünde ne olacağını gösteren bir resimli program, tahmin edilebilirlik sağlar.
4. Yeni besini “tabağın yanına” koyun. Önce ayrı küçük bir tabakta, sonra kendi tabağının kenarında.
5. Duyusal ortamı düzenleyin. Gürültüyü, keskin kokuları ve kalabalığı azaltın.
6. Başarıyı küçük adımlarla ölçün. Bakmak, dokunmak, koklamak da ilerlemedir. Yeni besin tanıştırma tablomuz bunu takip etmenize yardımcı olur.
7. Sofra yapısını tutarlı tutun. Yemekte baskı yazımızdaki sorumluluk paylaşımı ilkeleri otizmli çocuklar için de geçerlidir.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

Çocuğunuzun yediği besin sayısı çok azsa (genellikle 20’nin altı), azalmaya devam ediyorsa, kilo ve büyümeyle ilgili endişeler varsa ya da beslenme ailenizin günlük hayatını belirgin şekilde etkiliyorsa çocuk doktorunuzla konuşun. Değerlendirme genellikle hekim, diyetisyen, ergoterapist, dil ve konuşma terapisti ve gerekirse psikologdan oluşan bir ekip tarafından yapılır. Seçici yemenin ARFID ile ilişkisi için ARFID nedir? yazımızı okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• Sharp WG, Berry RC, McCracken C, ve ark. Feeding problems and nutrient intake in children with autism spectrum disorders: a meta-analysis and comprehensive review of the literature. J Autism Dev Disord. 2013;43(9):2159-2173.
• Bandini LG, Anderson SE, Curtin C, ve ark. Food selectivity in children with autism spectrum disorders and typically developing children. J Pediatr. 2010;157(2):259-264.
• Cermak SA, Curtin C, Bandini LG. Food selectivity and sensory sensitivity in children with autism spectrum disorders. J Am Diet Assoc. 2010;110(2):238-246.
• Sharp WG, Volkert VM, Scahill L, McCracken CE, McElhanon B. A systematic review and meta-analysis of intensive multidisciplinary intervention for pediatric feeding disorders: how standard is the standard of care? J Pediatr. 2017;181:116-124.
• Peterson KM, Piazza CC, Volkert VM. A comparison of a modified sequential oral sensory approach to an applied behavior-analytic approach in the treatment of food selectivity in children with autism spectrum disorder. J Appl Behav Anal. 2016;49(3):485-511.
• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). 2013.