ARFID nedir? Seçici yemeden farkı ve dikkat edilmesi gereken işaretler

“Bu kadarı da normal mi?” Seçici yiyen bir çocuğun ebeveynlerinin en sık sorduğu soru bu. Çoğu zaman cevap “evet, büyük ölçüde normal”. Ama bazı çocuklarda yeme güçlüğü, sağlıklarını ve günlük hayatlarını etkileyecek kadar ileri gider. Bu durumların bir kısmı ARFID olarak adlandırılır.

ARFID neyin kısaltması?

ARFID, İngilizce Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede “kaçıngan/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu” olarak geçer. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı kitabı DSM-5’e 2013 yılında eklendi. Daha önce “bebeklik ve erken çocuklukta beslenme bozukluğu” adıyla dar bir tanım vardı. ARFID bu tanımı genişletti ve her yaştan insanı kapsayacak şekilde yeniden düzenledi.

En önemli özelliği şudur: ARFID’de yemeyi kısıtlamanın sebebi kilo almaktan korkmak ya da beden görünüşüyle ilgili kaygı değildir. Bu yönüyle anoreksiyadan ayrılır.

Tanı ölçütleri ne diyor?

Sade bir dille özetlersek, DSM-5’e göre ARFID’den söz edebilmek için:

A. Yemeğe ilgisizlik, besinlerin duyusal özelliklerinden kaçınma ya da yemenin kötü bir sonucu olacağından korkma gibi nedenlerle süregelen bir yeme sorunu olmalı ve bu sorun aşağıdakilerden en az biriyle sonuçlanmalı:

1. Belirgin kilo kaybı ya da çocuklarda beklenen kilo alımının ve büyümenin gerçekleşmemesi
2. Belirgin beslenme yetersizliği
3. Sonda ile beslenmeye ya da ağızdan beslenme desteklerine bağımlılık
4. Sosyal hayatta belirgin bozulma (örneğin arkadaşlarla yemek yiyememek, okul gezilerine katılamamak)

B. Sorun, yiyeceğe ulaşamamakla ya da kültürel bir uygulamayla açıklanamamalı.

C. Sorun yalnızca anoreksiya ya da bulimiya sırasında ortaya çıkmamalı ve kilo veya beden algısında bir bozulma olmamalı.

D. Sorun başka bir tıbbi durum ya da ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanamamalı. Böyle bir durum varsa, yeme sorununun ağırlığı o durumla normalde beklenenin ötesinde olmalı.

ARFID’in üç sık görülen yüzü

ARFID tek tip değildir. Klinikte genellikle şu üç görünümden biri ya da birkaçı birlikte görülür:

• Duyusal hassasiyet: Belirli dokular, kokular, renkler ya da tatlar çocuğa dayanılmaz gelir. Çocuk yalnızca belirli markaları, belirli renkleri veya tek bir dokuyu kabul edebilir. Ağız hassasiyeti ve duyu bütünleme yazılarımız bu konuyu daha ayrıntılı ele alıyor.
• Kötü bir sonuçtan korkma: Boğulma, kusma ya da ağrı yaşadıktan sonra çocuk belirli besinlerden, hatta tüm katı besinlerden kaçınmaya başlar.
• Düşük ilgi ve iştah: Çocuk yemeğe pek ilgi göstermez, çabuk doyar, yemek ona bir “angarya” gibi gelir.

Seçici yeme ile ARFID arasındaki fark

	Olağan seçici yeme	ARFID’i düşündüren durum
Büyüme ve kilo	Yaşına uygun ilerler	Kilo kaybı ya da büyümede duraklama
Besin çeşidi	Kısıtlı ama her gruptan bir şeyler var	Çok dar, tüm besin grupları eksik olabilir
Süre	Genellikle bir evre, zamanla yumuşar	Süregelir, hatta kötüleşir
Yeni besine tepki	İtiraz, yüz buruşturma	Yoğun kaygı, öğürme, kusma, panik
Sosyal hayat	Belirgin etkilenmez	Doğum günü, okul yemeği, misafirlik zorlaşır
Beslenme desteği	Gerekmez	Vitamin, mama ya da sonda desteği gerekebilir

Bu tablo bir tanı aracı değildir. Çocuğunuzun hangi tarafa yakın olduğunu düşünmenize yardımcı olur. Daha ayrıntılı bir ön değerlendirme için kontrol listemizi kullanabilirsiniz.

ARFID’de kim yardımcı olur?

ARFID tanısını çocuk psikiyatristi, çocuk doktoru ya da yetkin bir ruh sağlığı uzmanı koyar. Tedavi çoğu zaman bir ekip işidir:

• Çocuk doktoru ve gerekirse çocuk gastroenteroloğu: Büyümeyi izler, reflü ya da alerji gibi tıbbi nedenleri araştırır.
• Diyetisyen: Beslenme yetersizliklerini değerlendirir ve güvenli bir beslenme planı yapar.
• Psikolog ya da psikiyatrist: Kaygı ve korku boyutuyla çalışır.
• Ergoterapist ve dil ve konuşma terapisti: Duyusal tepkiler, ağız motor becerileri ve yutma ile çalışır.

Ne zaman hemen yardım almalısınız?

Kilo kaybı, halsizlik, baş dönmesi, belirgin solgunluk, sıvı almayı reddetme ya da çocuğun yediği besin sayısının hızla azalması durumunda vakit kaybetmeden çocuğunuzun hekimine başvurun.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5. baskı (DSM-5). 2013; metin revizyonu (DSM-5-TR) 2022.
• Kerzner B, Milano K, MacLean WC Jr, Berall G, Stuart S, Chatoor I. A practical approach to classifying and managing feeding difficulties. Pediatrics. 2015;135(2):344-353.
• Goday PS, Huh SY, Silverman A, ve ark. Pediatric Feeding Disorder: Consensus Definition and Conceptual Framework. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2019;68(1):124-129.
• Bryant-Waugh R, Micali N, Cooke L, Lawson EA, Eddy KT, Thomas JJ. Development of the Pica, ARFID, and Rumination Disorder Interview, a multi-informant, semi-structured interview of feeding disorders across the lifespan: A pilot study for ages 10-22. Int J Eat Disord. 2019;52(4):378-387.