Duyu bütünleme nedir? Ayres yaklaşımı ve çocuğunuzun sofradaki davranışları

Çorbadaki tek bir parçayı fark edip tabağı itiveren, yoğurdun kokusundan yüzünü buruşturan ya da sofrada bir türlü yerinde duramayan bir çocuk düşünün. Dışarıdan bakınca bunlar “huysuzluk” ya da “şımarıklık” gibi görünebilir. Duyu bütünleme kuramı ise bize başka bir pencere açar: Belki de çocuk, bu uyaranları bizden çok farklı algılıyordur.

Duyu bütünleme nedir?

Duyu bütünleme (sensory integration), beynin vücuttan ve çevreden gelen duyusal bilgileri düzenlemesi, birleştirmesi ve bunlara uygun bir tepki üretmesidir. Kavramı 1960’lı ve 70’li yıllarda Amerikalı ergoterapist ve psikolog A. Jean Ayres geliştirdi. Ayres, öğrenme ve davranış güçlükleri olan çocuklarda duyusal bilgiyi işleme farklılıkları gözlemledi ve bunu açıklayan bir kuram ile bir müdahale yaklaşımı ortaya koydu.

Ayres’in vurguladığı noktalardan biri, beş duyunun dışında kalan ve çoğu zaman fark etmediğimiz duyulardı:

• Vestibüler duyu (denge): İç kulaktaki yapılar sayesinde başımızın konumunu ve hareketi algılarız.
• Proprioseptif duyu (vücut farkındalığı): Kaslar ve eklemlerden gelen bilgiyle, bakmadan kolumuzun nerede olduğunu biliriz.
• Dokunma: Hafif dokunuş, basınç, sıcaklık ve dokuyu ayırt etmemizi sağlar.

Sonraki yıllarda bunlara interosepsiyon, yani açlık, tokluk ve susuzluk gibi vücudun iç sinyallerini algılama da eklendi.

Yemek neden bu kadar “duyusal” bir iş?

Bir öğün, aynı anda birçok duyuyu kullanmayı gerektirir:

Duyu	Sofradaki karşılığı
Dokunma (ağız ve eller)	Dokular, sıcaklık, karışık kıvamlar, ellerin kirlenmesi
Tat ve koku	Yeni tatlar, keskin kokular, mutfaktan gelen kokular
Görme	Rengi, şekli, tabaktaki besinlerin birbirine değmesi
İşitme	Çatal bıçak sesi, çiğneme sesleri, kalabalık sofra
Proprioseptif	Çiğneme gücünü ayarlamak, kaşığı ağza götürmek
Vestibüler	Sandalyede dengeyi korumak, dik oturmak
İnterosepsiyon	Acıktığını ve doyduğunu fark etmek

Bu kadar çok bilginin aynı anda geldiği bir ortamda, duyusal işlemlemesi farklı olan bir çocuğun zorlanması şaşırtıcı değildir.

Duyusal farklılıklar sofrada nasıl görünür?

Ergoterapist Winnie Dunn’ın modeli, çocukların duyusal uyaranlara verdiği tepkileri anlamak için sık kullanılır. Dunn, çocukların bazılarının uyaranı çok çabuk fark ettiğini, bazılarının ise geç fark ettiğini; bazılarının bu duruma kaçınarak, bazılarının ise arayarak tepki verdiğini tarif eder. Sofrada bu farklılıklar şöyle görünebilir:

• Uyaranlara çok hassas olan çocuk: Karışık dokulardan, keskin kokulardan, tabaktaki besinlerin birbirine değmesinden rahatsız olur. Sınırlı sayıda, tahmin edilebilir besin yer.
• Uyaranı geç fark eden çocuk: Ağzının çevresinde yemek kaldığını fark etmez, ağzına fazla lokma doldurabilir.
• Uyaran arayan çocuk: Çok baharatlı, çok çıtır ya da çok soğuk besinleri tercih eder; sandalyede sürekli hareket eder.

Ayres Duyu Bütünleme müdahalesi nasıl yapılır?

Ayres Duyu Bütünleme (ASI) müdahalesi; salıncak, tırmanma ve dokunsal malzemeler gibi duyusal açıdan zengin araçlarla, çocuğun aktif katılımıyla ve oyun içinde yürütülür. Terapist, çocuğu “tam kararında zorlayan” etkinlikler kurar ve çocuk başardıkça zorluğu ayarlar.

Araştırmacılar, bir uygulamanın gerçekten Ayres yaklaşımı olup olmadığını ölçmek için bir uygunluk ölçeği (fidelity measure) geliştirdi. Bu önemli, çünkü “duyu bütünleme” adı altında yapılan her şey Ayres’in tarif ettiği müdahale değildir. Ağırlıklı yelek, fırçalama protokolleri ya da tek bir duyusal etkinlik, duyusal temelli teknikler olarak ayrı değerlendirilir ve kanıt düzeyleri de farklıdır.

Araştırmalar ne diyor?

Dürüst olmak gerekirse tablo karışık ama umut verici:

• 4-8 yaş arası 32 otizmli çocukla yapılan randomize kontrollü bir çalışmada, ASI alan grupta ebeveynlerin belirlediği bireysel hedeflere ulaşma ve günlük becerilerde kontrol grubuna göre anlamlı ilerleme görüldü (Schaaf ve ark., 2014).
• Aynı çalışmayı değerlendiren bağımsız kuruluşlar, sonuçların büyük ölçüde ebeveyn bildirimine dayandığını ve daha fazla araştırma gerektiğini vurguluyor.
• Beslenme özelinde, duyu bütünlemenin tek başına seçici yemeyi düzelttiğini gösteren güçlü bir çalışma henüz yok.

Bu nedenle beslenme güçlüğü yaşayan bir çocukta duyu bütünleme temelli ergoterapi, genellikle tıbbi değerlendirme, beslenme desteği ve aile eğitimiyle birlikte bir programın parçası olarak düşünülür.

Evde neler yapabilirsiniz?

Değerlendirme olmadan yoğun bir “duyusal program” uygulamanızı önermeyiz. Ama şu küçük adımlar çoğu çocuk için güvenlidir:

1. Sofrayı sadeleştirin. Televizyonu kapatın, masadaki gereksiz eşyaları kaldırın, ışığı ve sesi yumuşatın.
2. Ayaklar yere bassın. Sağlam bir oturma, çocuğun dikkatini ağzına ve yemeğe vermesini kolaylaştırır. Ayrıntılar için sofrada oturma pozisyonu rehberimize bakabilirsiniz.
3. Önce eller, sonra ağız. Yeni bir dokuyla elleriyle oynamasına fırsat verin. Yeni besinle tanışma basamakları bu süreci adım adım anlatıyor.
4. Hareketli bir mola deneyin. Öğünden önce zıplamak, ağır bir şey taşımak ya da sıkıca sarılmak gibi etkinlikler bazı çocuklara iyi gelebilir. Bu bir klinik gözlemdir ve etkisi çocuktan çocuğa değişir; çocuğunuzun tepkisini izleyin.
5. Tahmin edilebilir olun. Ne yiyeceğini önceden göstermek, sürpriz duyusal deneyimleri azaltır.

Ne zaman bir ergoterapiste başvurmalı?

Duyusal tepkiler yemek çeşidini belirgin şekilde daraltıyorsa, giyinme, diş fırçalama ya da saç kesimi gibi günlük işleri de zorlaştırıyorsa veya ailenin günlük hayatını etkiliyorsa bir ergoterapist değerlendirmesi yol gösterici olur. Ağız hassasiyetine özel öneriler için ağız hassasiyeti rehberimizi okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• Ayres AJ. Sensory Integration and the Child. Los Angeles: Western Psychological Services; 1979 (25. yıl baskısı 2005).
• Dunn W. The impact of sensory processing abilities on the daily lives of young children and their families: A conceptual model. Infants & Young Children. 1997;9(4):23-35.
• Parham LD, Roley SS, May-Benson TA, ve ark. Development of a fidelity measure for research on the effectiveness of the Ayres Sensory Integration intervention. Am J Occup Ther. 2011;65(2):133-142. doi:10.5014/ajot.2011.000745
• Schaaf RC, Benevides T, Mailloux Z, ve ark. An intervention for sensory difficulties in children with autism: a randomized trial. J Autism Dev Disord. 2014;44(7):1493-1506.
• Association for Science in Autism Treatment (ASAT). Research Synopsis: Sensory difficulties. asatonline.org
• Mahler K. Interoception: The Eighth Sensory System. AAPC Publishing; 2016.